FA | EN | AR
صفحه نخست
شنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۶
 عکس بالای منو


 اخبار 
طرح معنویت جهانی و جلال الدین محمد بلخی
سید حبیب نبوی







اخیراً رسانه های خبری و فرهنگی، با نوعی توجه و اقبال و ادبار از ناحیه اصناف فرهنگ و ادبی و عرفانی و ملی و نژادی جامعه، به قرار صنعت فیلم یا سریال، از سوی سازمان مطرح و مشهور دنیای فیلم و تصویر و سینما در جهان امروز (هالیود) در ترجمه احوال یکی از نام آورترین اعجوبه های عالم اندیشه و ذوق و مردم شناسی و اصلاح ساحت اعتقاد و ایمان، جلال الدین بلخی، ملقب به مولانا که در جهان مغرب و دنیای رسانه فرهنگی جهان، او را به «رومی» می شناسند؛ مواجه شده اند. این خبر ضمن خوشایندی به دلایل عدیده، برخی دغدغه ها را در خاطر ارباب تفحص در زمینه مولوی از یک سوی و در ضمیر دغدغه مندان فرهنگ بشری کلان از سوی دیگر باعث گردیده است. گویا دلواپسی، سهم عمده این مردم و این دیار است که گاهی به تفنن و تصنع و گاهی به وجدان و تنبه، در خاطر متولیان یا دردمندان واقعی این بوم جاری است.

خرسندی و اقبال از آن جهت که سهم جهانی هماوردی ایرانیان در دنیای کنونی به دلایل بسیار، قابل قبول و رضایت بخش نیست، و نیز مولوی، فراتر از یک شخصیت بومی، یک رهنمون جهانی و پیام دار صلح بشریت، بویژه در شرایط بحرانی جهان اعتقادات کنونی است و به نوعی هم به لحاظ سوء مواجهه یا سستی ارتباط تصویری و سینمایی با شخصیت ممتاز و متعالی و معلم و آموزگار وجدانی مولوی، در رسانه سریال و فیلم، در رسانه های سینمایی کشور ایران است که این امر، از مولوی، به نوعی‌، اعتبار و نقش زدایی کرده، به حیثی که او را با هنر پیشه های متعارف عرصه سریال‌ها و میزان توانایی در سمپات شدن ایشان در نقش شخصیتی که برای سریال و فیلم در ایران می‌شناسند، این ضعف سمپاتیک در ایفای نقش مولوی (رومی‌) یا به این سبب است که او برای دنیای سینما و هنر تصویری شناخته شده نیست و یا ظرفیت سینما و سریال در ایران به دلایل گوناگون‌، این هیکل فخیم و ضخیم را گنجا نیست. به تعبیر خود مولوی‌:

مرغ خانه اشتری را بی خرد

رسم مهمانان به خانه می برد

چون به خانه مرغ اشتر پا نهاد

خانه ویران گشت و سقفش اوفتاد

 

البته اشکال فوق‌، پیشاپیش و پیش داورانه، بر هالیود هم وارد هست. به نظر می‌رسد که حد اقل در ارتباط با یک شخصیت شرقی مسلمان ایرانی‌، همین قید و حدود و مضیقه به دلایل عدیده، برای هالیود هم چه بسا بیشتر از ایران مطرح باشد. در ایران، بر این قبضه و تنگنا افزون کنید انواع نامأنوسی دنیای مدرسه حاکم در این بوم را با مولوی و مخالفت مدرسی برخی یا قاطبه مدرسیان مؤثر در روند امور کشور، با ایشان که خود حدیث مفصل و قابل مناقشه ای است که شرحش مثنوی هفتاد من کاغذ شود.

این خبر با لحاظ شرایطی، مبارک اتفاقی را در شرایط کنونی جهان بر عهده دارد، اما بدون لحاظ آن شرایط، خرج کردن یکی از امکان های بزرگ نجات بشری از بحران معنویت، خسارت جبران ناپذیری برای همه عالم خواهد بود. شایسته آن است که هالیود در این مهم از صرفه سازمانی خود پا فراتر نهاده و بر نقش شایسته و مشکل گشا و حلال مولانا در جهان معنویت کنونی، رجحان بخشیده و کار تاریخی و نقطه عطف دنیای سینما را در نجات بشریت از بحران اعتقادی کنونی را منظور کند. مباد این منبع بسیار گران و این گنج بی پایان، در بازار سقط فروشان، به معامله و در عرصه مناقشات سطحی ارزان گرایان، به مجامله در آید.

اجمال و اختصار، در معنی مولوی و آنچه از او باقی مانده است از خسارات جهانی و بهره صحیح و شایان از این منبع، صرفه بشری و همگانی خواهد بود. آغازتوجه به منویات مولوی / رومی / همین ایجاد یک رابطه صمیمی و عاری از اغراض ملی و بومی و جهان اولی و جهان سومی و مذهبی و نژادی می تواند باشد که سینماگران هالیود، با نهایت تحقیق و در عین اخلاص، با مولوی شناسان غالبا بی نام و نشان اما حقیقی و دارای اهلیت بنشینند و صمیمانه و دور از هیاهو تفحص نموده و راز صلح مولوی را که جهان را با خویشتن در مقام صلح و سازش و خویشاوندی می بیند، جستجو نمایند، چنان که خود او گفته است:

من که صلحم دائماً با این پدر

این جهان چون جنتستم در نظر

 

جهان به مثابه بهشت برین در سایه سار صلح جهانی که بنیان آن را مولوی با ساده ترین شگرد در یافته است را از اهل نظر که غالباً در خلوت و کنج و انزوا به سر می برند، جویا باشند و راه تحقیق و به قوام آوردن را وسعت و اکتناه ببخشند. امروزه، دنیا یک رابطه قهری و ضروری بی مرز و همه شمولی را در بسیاری از موضوعات، تجربه می کند که نمی توان برای این ارتباط ناگزیر، مانعی ایجاد کرد. وقتی یک امر مهم موفق، به تجربه در آمد و ارزش و اعتبار آن آزموده شد، دیگر نمی توان آن تجربه را انکار نموده یا از میان برد، بلکه این تجربه ارجمند، بر ارباب تجربه، این راه را می گشاید که می توان در همه یا اکثر موضوعات بشری، راه ارتباط و انحاد و همسویی و مؤانست را پیشه ساخت. به قول مولوی:

چون ز جو جست از گله یک گوسفند

پس پیاپی جمله زان سو برجهند

 

یک تجربه موفق و مفید، وجدان ها را بر می انگیزد که جمله از روش آن بهره جویند. اکنون بالغ بر قرنی از این تجربه سپری شده تا هر ضمیر سالمی، در آزمون جهانی شدن به نوعی اشتراک ورزیده و با جهان همسو و آشنای طبع و وجدان، سر مؤانست گیرند. این مرزستیزی اکنون یک جریان ناگزیر و اجتناب ناپذیری شده است. وجوه همگون و همگرای بشر در جهان، همدیگر را کشف و شناسایی نموده، می رود که بر دغدغه مخالفان جهانی شدن با هر دلیل موجه یا غیر موجهی، چیره و فائق گردد. در این جریان مقهور و ناگزیر‌، دو امر قابل توجه و بر‌رسی است:

1- این که در جریان جهانی شدن، سهمی و نظارت و تدبیری از نوع موافق و رهنمون ، برای خود در نظر بگیریم و خردمندانه و پیرانه، در این جریان تجارب موافق و پرسابقه اجداد و اسلاف خویشتن را در این راستا، گسیل و همراه کنیم تا ارج و اعتبار و فرهنگ پر ارج پیشینیان را در این جریان دخیل و همسو و پیوند سازیم که در این صورت، جهانی شدن، با انبوه تجارب انسان گرای اخلاق محور و حکمت آمیز و معنویت بنیان، همراه گردیده که این امر موجب سعادت بنیادین و اساسی جهان بی مرز خواهد بود.

2- این که بر شیپور مخالفت بدمیم تا زمانی که سیل پر هیبت بی مرزی، بالا آمده، دهانه شیپورمان را پر نموده، چندان که جهانی شدن از سهم پر ارج تجارب گرانسنگ گذشتگان، اعم از رهبران بزرگ ادیان و رجال اصلاح‌طلب‌، کم سهم گردیده و نتیجة این جهانی شدن در عین تحقق، علیرغم همه فراوانی و امکانات، به دلیل فقدان اساس معنوی مجرب در سابقه حیات اسلاف، جهانی افسرده و بی رمق و قانونمند اما بی ذوق و التفات و نهایتاً مغبون و درمانده و بی شگفت و اعجاب گردد. بنا بر موارد فوق و به بهانه این که هالیود به عنوان یک بنیاد مطرح و شناخته شده در جهان که به نوعی توانسته قلمرو نقش سینما و تصویر و هنر نمایشی را در جهان با شهرت و همه گیری، در میان آورده و طبایع و اقبال جهانی را بر انگیزد؛ اما این نقش جهانی اکنون در سینما، اعجاب و شگفتی های مصنوعی و متکلفانه و بزک شده را که از ساختگی بودن در اذهان جهانیان تداعی می کند، به کار می آورد که در عمق ضمیر بینندگان ، یک بی اساسی و تصنعی و ساختگی بودن را پیوسته در ضمن و اساساس خود دارد.

چه زمان ارجمند و مبارکی است که از عناوین معنوی جهانشمول وجدانی که مذاهب و ادیان و آئین ها و انواع تجارب معنوی بشری را در بلاغت و ملاحظه وسیع خود منظور داشته و وحدانیت و هم بنیانی آن را با مقبول ترین شگرد و فرهنگ به تقریر آورده، در سرلوحه کار سینمایی هالیود قرار گیرد تا از کمترین جلوه های مصنوعی استفاده نموده و بیشترین تجارب پرمایه شگفت انگیز پایدار بزرگان اعجاب معنوی را که بعضاً آن را در قالب عامیانه اش صورت اعجاز بخشیده اند؛ به کار آورده و در این زمینه به طور جدی و قابل اهتمام و توجه، ساعی باشند. این مهم ، موجب جدیت و صحت و راستی اعجاب های سینما در اذهان بشری خواهد بود که در عین حال، این شگفتی ها پایدار و مایه شور و نشاط پایدار و مطمئن و وجدانی و مغهوم و مقبول بشری خواهد بود.

اخیراً شنیده می شود که این سازمان سینمایی معروف و مورد توجه جهان، در اندیشه و تدارک مقدمات و مقومات سریال یا فیلم در مورد مولوی (رومی) است. نمی دانم از این سوژه پر معنا و حائز اهمیت، کدام جنبه و چه مقصودی، نظر هالیود را به خود معطوف و متوجه ساخته است؟ از آنجایی که مولوی ابعاد مختلف انسان را از جنبه وجدان یا وجه بشری و نقش فرا آیینی صرفاً به حیث انسان بودن با طبیعت انسانی، با لحاظ اختلافات اقلیمی و فرهنگی همچنین، اسرار ژرف و اعماق فطری و معنوی او را در نهایت صلاحیت و اطمینان به عنوان یک امر مهم و متعلق و مورد ابتلای ضیر خویشتن، شاعرانه و شوریده و با ذوق سرشار به تصویر کشیده است، شایسته است که در خرج و ارائه این کوشش عارفانه جهانشمول، وسواس و دقت و ملاحظه کافی را به کار آورده، به ابعاد مختلف و متنوع این سرچشمه اعجاب و رهنمونی انسان که در حوصله ژرف و شامل و بشری داستان و سناریو و تابلوهای بدیع باز آفرینی شده تا از این توجه و تنبه، اسلاف گران میراث خود را مورد التفات و توجه قرار دهد و از سرمایه های محتشم ایشان بی نصیب و حصه نماند؛ عنایت و التفات معمول گردد. چنان که خود ملای رومی در مثنوی شریف و جهانی خود به آن اشارت کرده است:

هین بگو که ناطقه جو می کند

تا به قرنی بعد ما آبی رسد

گرچه هر قرنی سخن آری بود

لیک گفت سالفان یاری بود

نه که هم توریت و انجیل و زبور

شد گواه صدق قرآن ای شکور

 

هر عصری، متناسب با مقتضیات و شرط ها و امکان هایش، سخن تازه ای دارد اما گفتار و کردار و پندار پیشینیان، این جریان حدیث و بدیع را یاری می‌رساند. همچنان که تورات و انجیل، یاری رسان قرآن گردیده است. به تعبیر هرمنوتیک، تورات و انجیل، در نقش روز آمدی و بالغ خویشتن، مورد قرائت روزگاری و مردمی و اقلیمی شده است که حاصل و مغز این خوانش و فرایند این قرائت، قرآن نامیده شده است که این قرائت بالغ و دراک و مقتضی، توسط پیامبری از صاحب پیغامان و ارباب قرائت و استنباط، که در معرض متون، به خوانش خود و روزگار و خلق و مقتضیات، توفیق یافته است؛ قرآن ، یعنی جنس و محض و وجدان خوانش نام گرفته است، و این بهترین نوع خوانش می‌تواند باشد که در آینه تجارب اسلاف، حال کنونی اخلاف را باز خوانند! چنان که مولوی (رومی) گفته است:

کرده ای تأویل حرف بکر را

خویش را تأویل کن نی ذکر را

 

یعنی به جای خواندن متن، خود را در معرض متن قرار بده و حال خود را در آینه متن و حرف بکر و وحی و الهام و هرچه که هست، باز بخوان. مولوی، در یک تجربه جهانی یا بشری، توانسته است حال واحد و یگانه انسان ها را به طور جاری و سیال و پر تنوع، به تصویر کشد. در این راستا، توفیقی رفیق و همراه، به ارباب هنر و مهارت و تصویر و سینما و ابتکار، در جهان بخشیده است که این بار در مناسب ترین و پر امکان ترین و ضروری ترین و در عین حال بحرانی ترین شرایط، آثار گرانبهای او را در برابر روزگار، آینه قرار دهند و در این آینه وجدانی، جمال و طلعت روزگار را بیارایند.

در این آینه از تمام امکان ها و سلایق و علایق، به طور بنیادین، مایه گذاشته شده است؛ به حیثی که هیچکس بی سهم و تعلق و حصه نماند. هر کس به مثابه مهمانی ارجمند بر این سفره نشسته و شاکر و خرسند و بهره مند بر خیزد. چنان که خود مولوی گفته است:

آن چنانک فاضل و مرد فضول

چون به گوش او رسد آرد قبول

آنچنانش شرح کن اندر کلام

که از آن هم بهره یابد عقل عام


ناطق کامل چو خوان پاشی بود
خوانش بر هر گونه آشی بود
که نماند هیچ مهمان بی نوا
هر کسی یابد غذای خود جدا

 

حقیقت مثنوی او بسان سفره ای است که بر هر بهره طلبی، غذای متناسبی طبخ و مهیا نموده است. بیم آن می رود که کیمیایی چون مثنوی و مولوی و رومی، در اجمال و بسندگی و یک منظور مقید سینمایی قربانی شده و نقش بالغ و بالنده و معجزه تأثیرش دچار انفعال و رخوت و معمول شایعه و فیلم و حوصله متعارف سینما گردیده و از اعتبار عتیق و اصیل و گنجور خود باز ماند.

با همین تحذیر و حساسیت، شایسته است از عالمان متوجه و آزاد و بی نام و شهرت و ژرف نظر مولوی شناس، در ایران خصوصاً و در جهان عموماً، با حساسیت و وسواس، نظر خواهی و تحقیق مقتضی به عمل آید. این که گفته شد خصوصاً ایران، به این دلیل است که مولوی از شهر بلخ برخاسته و دوران آغازین ساختار تربیتی و اقلیمی و فرهنگی که بنا به تحقیق ارباب فن و معرفت آکادمیک، در عنفوان صباوت و طفولیت ساخته و بنیان می گردد و همچنین در خانواده ایرانی خراسانی اصیل، با ادبیات و فرهنگ و سبک و سیاق آن خطه و بوم، بنای شخصیتش ریخته شده است و هر چه از آن پس آموخته یا سیاق خراسانی داشته و یا بر بنیاد خراسانی او افزوده شده و با آن در آمیخته است. لذا درک اسرار عمیق مولوی با ادبیات و مرام و فرهنگ ایران بوم و خراسانی تباری، یک ضرورت است.

در زیر پوسته فضل مشهور و کم خاصیت دنیا، صاحبان اعتبار حقیقی وجود دارند که بی نشان اما ژرف و شایسته و خاموش، با این آثار گرانسنگ و منویات آن آشنایی شایانی دارند. به تعبیر حافظ شیرازی، یکی دیگر از پهلوانان جهان نگر، اینان همان شهان بی کمر و خسروان بی کله آثار معنوی گرانمایه و محتشم اند؛ و به تعبیر رومی :

سخت پنهان است و پیدا حیرتش

جان سلطانان جان در حسرتش

غیر هفتاد و دو ملت کیش او

تخت شاهان تخته بندی پیش او


این امر ضمن این که شهرت جهانی دارد و مقصود عام را پی می گیرد، به لحاظ اهمیت و اعتبار و رشک انگیزی و رازآلودی اش، بسیار ملفوف به ایما و کنایه و احتیاط و ایهام است که به دلایل مختلف شایسته است که غیر مشهور و به طور پوشیده مورد تفحص و تحقیق قرار گیرد تا از اساس و رهمندی شایان، معذور نیفتد. این مهم، در نهایت و منتهای نقش‌، از یکی از هامه امور مبتلابه جامعه بشری، می تواند عقده گشایی نموده و در شکل پذیری قهری دهکده جهانی، نقش شرافتمندانه و حلالی را ایفا نماید و آن عبارت است از ارائه طرح: معنویت فراخ جهانی.

عنوان معنویت فراخ جهانی با توجه به سوژه هایی رازآلود که گویا به طور بالغ اما زودرس، به شکل بخشیدن معنویت فراخ در آثار گرانمایه عارفان ایرانی مسلمان خصوصاً و عارفان ایرانی پیش از اسلام عموماً، به طور محتاط و محذر و پوشیده، به عبارت آمده است که گویا در روزگاران ماضی به حکم اقتضای صنفی و بلوغ معرفتی به آن نایل شده بودند. اکنون که جامعه جهانی در زمان معاصر، بالاخص بعد از پیدایش گروه های تکفیری و تروریستی آیینی، این مهم را دریافته اند که برای جامعه جهانی‌، یک معنویت فراخ و شامل و موسع و مقبول و وجدانی لازم است؛ به این اهمیت و ضرورت متنبه می گردند که در آثار عارفان، از گذشته های دور‌، در لفافه ایهام و کنایات و استعارات و رمز و راز و مثل و داستان و شعر و ... به قابل قرائت ترین شکل مطرح گردیده است.

این معنویت وجدانی فراخ در واقع، نفی کننده و امحاء سازنده و تحقیر و طرد کننده هیچ یک از آیین های مقبول بشری، اعم از آسمانی و غیر آسمانی، نخواهد بود، بلکه به جای حذف و امحاء و ترخیص تنزل‌، به وجه اتحاد و اتفاق و ارجمندی و یگانگی و همگرایی و متحدالبدایه والنهایه بودن آنها عطف نظر خواهد داشت.چنان که مولوی خود به این مهم‌، صراحتاً اشارت کرده است که:

موسی و فرعون در هستی تست

باید این دو خصم را در خویش جست

تا قیامت هست از موسی نتاج

نور دیگر نیست دیگر شد سراج

این سفال و این پلیته دیگر است

لیک نورش نیست دیگر زان سر است

گر نظر در شیشه داری گم شوی

زانک از شیشه است اعداد دوی

ور نظر بر نور داری وا رهی

از دوی واعداد جسم منتهی

از نظرگاه است ای مغز وجود

اختلاف مؤمن و گبر و جهود

 

در این مختصر، مجال گسترش مطالب مربوطه و موارد قابل ذکر نیست. شاید این مهم را مستقلاً و مبسوطاً به عنوان کتابی به تقریر آورم، اگر غم نان و جان بگذارد! عجالتاً به همین مختصر بسنده نموده و عنوان «معنویت فراخ جهانی» را که در آن اختلافات به حد زبان و سوء‌تفاهم‌ها و مقتضیات اقلیمی و قومی و فرهنگی اصناف و ملل و اقوام تنزل می‌یابد که در قرائت پیامبر مسلمانان و قرآن به آن مهم تاکید شده است. چنان که در این آیه قرآنی: "ای جمهور انسان ها! ما شما را از مرد و زن آفریدیم‌، شما را شعبه و قبیله قرار دادیم تا همدیگر را بشناسید؛ اما بهترین شما کسی است که خودمدارباشد.به معنی کسی که به وجدان و خرد و تمکین عقلانی و مقتضی اعتنا کند. به تعبیر بهتر‌، انسان روزگار و شهر و دیار و عالم خود باشد.(قرآن، سوره حجرات‌، نقل به مضمون).
دوستان مدرسی، این سلیقه ورزی را در ترجمه آیه که ضمن توجه و حتی الامکان با رعایت حساسیت ایشان به کار آورده ام، بر من در گذرند.

روزنامه اطلاعات؛ پنج‌شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۵ - روابط عمومی و امور بین‌الملل بنیاد بوعلی‌سینا ۱۶ بهمن ۱۳۹۵ ۱۴:۵۶
 آمار نظرات 
میانگین امتیاز کاربران: 0.0 (0 رای)
نظرات کاربران | نظر دهید | امتیاز دهید
 نظر جدید 

امتیاز شما :
 
نام فرستنده :  
ایمیل :    
عنوان : *
توضیح : *
لطفا کدی را که در شکل زیر می بینید، وارد کنید:
(کوچک یا بزرگ بودن حروف مهم نیست)
  *
 
* = ضروری


 فهرست نظرات 

هنوز هیچ نظری ارسال نشده است.

 


 ابزار 
نقشه سایت نقشه سایت
نسخه چاپی
ارسال به دوستان ارسال به دوستان
انتقادات و پیشنهادات انتقادات و پیشنهادات
افزودن به آدرس‌های برگزیده افزودن به آدرس‌های برگزیده

طراحی سایت و پورتال، هاست و سرور اختصاصی - رادکام