FA | EN | AR
صفحه نخست
دوشنبه ۱ آبان ۱۳۹۶
 عکس بالای منو


» آثار شیخ‌الرئیس » فهرست الفبائی آثار بوعلی‌سینا
 فهرست الفبائی آثار بوعلی‌سینا 


در فهرست ها و منابع تاریخی و رجالی ، حدود 456 یا 500 و بلکه بیشتر کتاب ، رساله ، مقاله و ... به ابن سینا نسبت داده و از آن او دانسته اند .فهرست تفصیلی و تحلیلی آثار شیخ همانگونه که بعضی از استادان معاصر همچون جرج قنواتی و دکتر مهدوی انجام داده اند کاری است مشکل و به سادگی و آسانی پایان پذیر نیست.

در این مجموعه فهرست الفبائی آثار او را از آنهایی که تقریباً مسلم شده است که از آثار ابن سینا می باشد نقل شده و برای تسهیل در امر تحقیق, هر یک از آنها را با یکی دو منبع کتابشناسی تایید شده و از جمله به سیره شیخ و عیون الانباء خزرجی, فهرست قنواتی و فهرست دکتر مهدوی ارجاع شده است .


علاوه بر آن , آن تعداد از آثار شیخ را که نسخه اش به هر صورت در جائی محفوظ است با علامت *مشخص شده و چاپ و نشر آن را با حرف اختصاری ( ط- طبع شده) معین شده است .

1 - الآثار العلویة ( مقالة فی ) *ط

عنوانهای دیگر این رساله : اسباب الآثار العلویة ، الاجرام السماویة ، الاجرام العلویة ، جوهر الاجرام السماویة اوالعلویة.

ر: سیره_ عیون, ص 440-قنواتی ، ص 123و125- مهدوی ، ص 29و68

2 - الآلة الرصدیة مقالة فی آلة رصدیة _ بوعلی آن را در اصفهان نگاشته است. ر: عیون , ص 458 و 440.

3 - ابطال علم النجوم ( مقالة فی ...)

نامهای دیگر آن: الرد علی المنجمین _ ابطال احکام النجوم. ر: قنواتی, ص 123 _ مهدوی, ص 1

4- اثبات النبوة (رسالة فی ...) * ط

در«الکتاب الذهبی» دو مقاله در مورد نظریه ابن سینا نسبت به نبوت آمده است : یکی از استاد«لویس جاردیه» تحت عنوان «نظریة النبوة و الحقائق الدینیة عند ابن سینا»

5 - الاجرام السماویة _ الآثار العلویة *

6- اجوبة سوالات سألها عنه ابوالحسن العاصری ( اربع عشرة مسئلة)

ر: سیره _ عیون , ص 458 .

7 - اجوبة الشیخ الرئیس الی ابی سعید ابی الخیر.

این پرسش و پاسخ‌مشتمل است بر: القیاس _ تعلق النفس بالبدن _ المعاودة فی امر النفس علم و حکمة الارشاد_ سرالقدر _ القضا الله.

ر : قنواتی , ص 27,268,308,107- مهدوی, ص 10,3

8 - الاجوبة عن المسائل

نام دیگر آن : المسائل الاثنا و عشرون

ر: قنواتی, ص 85 _ مهدوی , ص 17

9 - الاجوبة عن المسائل ( فن جوهریة النار)

ر: مهدوی, ص 19

10 - الاجوبة عن مسائل ابن ریحان البیرونی *ط

نام های دیگر آن : رسالة الی ابی ریحان البیرونی _ جواب مسائل البیرونی_ اجوبة ست عشرة مسئلة لابی ریحان البیرونی.

ر: عیون, ص 458 _ قنواتی , ص 2 و 127 _ مهدوی , ص 11.

11 - الاجوبة عن المسائل الحکمیة ( خمس و عشرون مسئلة)

ر: قنواتی , ص 86 _مهدوی ص 18.

12 - الاجوبة عن المسائل العشرة

نام های دیگر آن : المسائل العشرة _جواب المسائل العشرة , محتمل است.

ابن سینا آن را در پاسخ بیرونی یا ابوالقاسم کرمانی نوشته است . در عیون الانباء به عنوان بیرونی آمده است.

ر: عیون, ص 458 _ قنواتی , ص 2 _ مهدوی , ص 15.

13 - الاجوبة عن المسائل العشرینیة.

نام های دیگر آن, عشرون مسألة فی المنطق _ المسائل الغریبة .گویا همان مختصر منطق شیخ است که در آغاز کتاب نجات قرار داده شده است.

ر: قنواتی , ص 110,109- مهدوی ص 17.

14- اختلاف الناس فی امر العقل و النفس *

نام‌های دیگر آن: امر النفس و امر العقل - رسالة الشیخ ابن علی الکیا الجلیل ابی جعفر محمد بن الحسین ( الحسن) ابن المرزبان .

ر: قنواتی , ص 114 _ مهدوی ، ص 20.

15 - الاخلاق (مقالة فی ...) *ط

ر: سیره _عیون , ص 458 _ قنواتی, ص 300 _ مهدوی, ص 22.

16 - الادویة القلبیة * ط

بیهقی گوید شیخ این رساله را در ابتدای ورود به همدان یعنی اندکی پس از سال 405 که تاریخ فوت هلال بن بدر بن حسنویه می باشد , نوشته و به ابوحسین علی بن حسین بن الحسنی تقدیم نموده است ، این شخص شاید همان علوی باشد که شیخ پس از خلاصی از زندان قلعه فردجان ، درخانه او سکونت نمود.

ر: سیره _ تتمة صوان الحکمة, بیهقی _ عیون , ص 440و457 _ قنواتی, ص 170 _مهدوی ص23.

17 - الارثماطیقی ( مقالة فی ...)

عنوان دیگر آن: مختصر کتاب الارثماطیقی من الشفاء .

ر: سیره _ قنواتی ، ص 232 .

18 - ارجوزة فی التشریح *

در کتاب الذهبی مقاله‌ایی تحت عنوان «الاراجیز الطبیه» از استاد «شارل کونس» آمده و در آن ارجوزه های طبی مورد بررسی قرار گرفته است.

ر: قنواتی, ص 171- الکتاب الذهبی, ص 136 _ مهدوی ص 26 .

19 - ارجوزة فی الطب ( فی الفصول الاربعة) *ط

ر: قنواتی , ص177و176 _مهدوی ص 26.

20- ارجوزة فی المجربات *

ر: قنواتی , ص 171 _مهدوی ص 27 .

21- ارجوزة فی الطب (فی حفظ الصحة) *

ر: قنواتی , ص 220 _مهدوی ص 26.

22 - ارجوزة فی المنطق *

با عنوانهای : الرجزالمنطقی _ القصیدة المزدوجة _ میزان النظر . شیخ در گرگانج این قصیده را برای ابوالحسن سهل بن محمد سهلی سروره است.

ر: سیره- عیون, ص 440 _ قنواتی, ص 106 _مهدوی ص 101 و 27.

23 - ارجوزة فی الوصایا ( نصایح طبیه منظومة ) *

شاید این ارجوزة همان ارجوزه فی الوصایا ابقرط باشد.

ر: قنواتی , ص 179 و180 - مهدوی ، ص 27.

24 - الارزاق ( رسالة فی ...) *

ر: قنواتی , ص 304 _ مهدوی ص 28.

25 - الارصاد الکلیة .

آن را در گرگان و برای ابوالمحمد شیرازی نوشته است.

ر: سیره _ عیون, ص 440 .

26 - اسباب حدوث الحروف و مخارجها ( مقالة فی ...) *ط

نامهای دیگرش : فی معرفة حدوث الحروف _ مخارج الحروف _ مخارج الصوت _ فی التحقیق الحروف _فی اسرار الحروف . این رساله بنا به درخواست ابومنصور جبان محمد بن علی بن عمر نوشته شده و چون در اصفهان تألیف گردیده می تواند بعد از سال 414 نگارش یافته باشد.

ر: سیره- قنواتی ص 117 _ مهدوی ، ص 30.

27 - اسباب الرعد و البرق ( رسالة فی ...) * ط

ر: قنواتی , ص 128 _ مهدوی ، ص 31 .

28 - الارشارات و التنبیهات *ط

به طوریکه گروه کثیری تصریح کرده اند این کتاب آخرین اثر شیخ است.

ر: سیره _ عیون, ص 457 _ قنواتی, ص 4 _ مهدوی , ص 32 .

29 - الاشارة الی علم المنطق ( مقالة فی ...)

با عنوان «تعالیق المنطق» نیز آمده است.

ر: سیره _ عیون, ص 440 _ 458 _ مهدوی , ص 38 .

30 - اشعار و قصائد مختلف * ط

ر:مهدوی, ص 39.

31 - الاصحویة فی المعاد * ط

به عنوان «المعاد» هم یاد شده است و آن را در عید قربان برای امیر ابوبکر محمد بن عبید نوشته است.

ر: سیره _ عیون, ص 458 _ قنواتی, ص 256 _ مهدوی ، ص 39 .

32 - الاغذیة و الادویة *

ر: قنواتی, ص 180 _ مهدوی ، ص 41 .

33 - اقسام الحکمة ( مقالة فی ...) *ط

نامهای دیگرش : اقسام العلوم العقلیة _ تقاسیم الحکمة _ اقسام العلوم الحکمیة .

ر: سیره _ عیون, ص 440 و458 _ قنواتی, ص12 _ مهدوی ، ص 41 .

34 - امر مستورالصنعة *

عنوانهای دیگرش : الاکسیر_ الکیمیا _ رسالة الی السهلی فی امر مستور الی الکیمیا.

این سهلی که شیخ رساله را برایش نوشته گویا همان ابوالحسن ( ابوالحسین ) سهل بن محمد باشد که در تعلیقات سیره ذکرش گذشت . در «الکتاب الذهبی» مقاله ای تحت عنوان «رسالة الاکسیر او رسالة فی امر مستور الصنعة» از احمد آتش آمده است.

ر: سیره _ عیون, ص458 _ قنواتی , ص221 _ الکتاب الذهبی , ص 60 _ مهدوی , ص 42.

35 - الانسان

بعضی گفته اند که این کتاب در بیست مجلد بوده است و شاید همین کتاب «الانصاف» است که پس از این ذکر می شود و نام آن را تحریف کرده اند.

ر: عیون, ص 441.

36 - الانصاف *

با عنوان «الانصاف و الاتصاف» و «الانصاف و الانتصاف» هم آمده است . طبق آنچه صاحبان فهارس و رجال تصریح کرده اند این کتاب همه کتب ارسطو را شامل می شده و دارای 20 مجلد و مشتمل بر 28 هزار مسئله بوده است.

ر: سیره _ عیون, ص457-قنواتی, ص16 _ مهدوی, ص 45 .

37 - انفساح الصور الموجودة فی النفس ( مقالة فی ...)

با عنوان : فی بیان الصور المعقولة المخالفة للحق .

ر . قنواتی ،ص 146 _ مهدوی ،ص 50 .

38 - انواع القضایا ( فی ضبط ... )

با عنوان «القضایا فی المنطق» هم آمده است .

ر . قنواتی ، ص 107 _ مهدوی ، ص 51 .

39 - الاوسط الجرجانی فی المنطق .

با عنوانهای : « الاوسط _ مختصر المنطق» .

این رساله را در گرگان برای ابومحمد شیرازی نوشته و گویا همان منطق کتاب نجات می باشد .

ر : سیره _ عیون ، ص 457 _ مهدوی ، ص 217 .

40 - ایضاح البراهین ، مستنبطة من مسائل عویصة . *

ر . قنواتی ،ص 145 _ مهدوی ، ص 51 .

41 - الباه ( رسالة فی ... ) *

گویا این رساله را برای ابوسهل حمدونی نوشته است و این همان کسی است که بنا به گفته مورخان هنگام غلبه او بر علاالدوله در اصفهان به فرمانش کتابها و اموال شیخ را غارت نمودند .

ر: مهدوی ، ص 52 .

42 - البر و الاثم ( کتاب ... ) *

شیخ در حدود سالهای 392 تا 387 که در بخارا بوده این رساله را برای یکی از همسایگان خود ابوبکر برقی خوارزمی نوشته است . سمعانی از قول ابن ماکولا نقل می کند که ابوبکر احمد بن محمد برقی یکی از فضلای متقدم است ، شعر بسیار سروده و در 376 درگذشته است ، آنگاه که گفته من دیوان شعر برقی را به خط شاگردش ابن سینا دیده ام . دکتر مهدوی گوید : چون تاریخ تولد شیخ بنا بر اصلح سال 370 می باشد و تاریخ فوت برقی 376 بوده بنابراین شیخ باید کتاب را به هنگامی که پنج ، شش ساله بوده ،نوشته باشد و این بعید به نظر می رسد ( فهرست مهدوی ،ص 52)

این استبعادی که دکتر مهدوی بیان می کند در صورتی تائید می شود که در خاندان برقی فقط یک فرد موسوم به ابوبکر برقی باشد ،علاوه بر اینکه شیخ در سیره پیش از آنکه از ابوالحسن عروضی و ابوبکر برقی یاد کند می گوید : چون به 18 سالگی رسیدم از اکتساب جمیع علوم فراغت یافتم . پس از آن همسایگان خود را که عبارتند از : ابوالحسن عروضی و ابوبکر برقی نام می برد و می گوید که کتاب « الحاصل و المحصول » و « البر و الاثم » را برای برقی نوشتم و این خود دلیلی است که این برقی نمی تواند آن برقی باشد که در سال 376 وفات نموده است .

ر : سیره_ عیون ، ص 440 و 457 _ انساب سمعانی ص 70 _ قنواتی ص 305 ، مهدوی ، ص 52 و 176 .

43 - البهجة فی المنطق *

ر : قنواتی ، ص 112 _ مهدوی ،ص 53 .

44 - بیان ذوات الجهة

ر . سیره _ عیون ، ص 440 _ مهدوی ، ص 254 .

45 - تأویل الرویا

ر : عیون ، ص 458 .

46 - تحصیل السعادة و تعرف با الحجج العشرة ( مقالة فی ... ) * ط

عنوانهای دیگرش :‌فی السعادة _ الحجج العشرة فی جوهریة نفس الانسان _ التحفة فی النفس و ماتصیرالیة _ المعاد الاصغر .

ر : سیره ­_ عیون ، ص 458 _ قنواتی ، ص 147 _ مهدوی ، ص 55 .

47 - التدارک لانواع الخطا الواقع فی التدبیر الطبی ( مقالة ... ) دفع المضار الکلیة عن الابدان الانسانیة . * ط

48 - تدبیر المسافر ( رسالة فی ... ) *

ر: قنواتی ، ص 306- مهدوی ، ص 56 .

49- تدبیر سیلان المنی *

ر : قنواتی ، ص 181 _ مهدوی ، ص 56 .

50- تدبیر منزل العسکر *

عنوانهای دیگرش : تدبیر الجند و العساکر و ارزاقهم و خراج الجند و الممالک منزل العسکر ومنزل العسکر .

ر : سیره_ عیون ،ص 458 _ قنواتی ص ، 306 _ مهدوی ، ص 57 .

51 - التذاکیر ( مسائل ... )

ر : سیره

52 - التعالیق ( کتاب ... )

در سیره آمده است : تعالیق علقها عنه تلمیذه ابن زیلا.

53 - تعالیق علی مسائل حنین

عنوانهای دیگر : مسائل حنین _ شرح مسائل حنین بن اسحاق .

ر : سیره _ عیون ،ص 458 _ قنواتی ، ص 215 _ مهدوی ، ص 219 .

54 - تعبیر الرویا

با نامهای : تأویل الرویا _ فی الرویا _ المنامیة .

ر: سیره _ قنواتی ، ص 223 _مهدوی ، ص 57 .

55 - تعقب الموضع الجدلی ( مقالة فی ... ) *

ر : سیره _ عیون ، ص440 و 458_ قنواتی ، ص 102 _ مهدوی ، ص 59 .

56 - التعلیقات * ط

در سیره با این عنوان آمده است : تعلیقات استفاده ها ابوالفرج الهمدانی الطبیب فی مجلسه و جوابات له .

ر: سیره _ قنواتی ص ، 19 _ مهدوی ، ص 60 .

57 - تفسیر بعض سور القرآن * ط

برخی از این تفسیرها عبارت است از : تفسیر سوره الاخلاص ( التوحید الصمدیة ) _ تفسیر المعوذتین ( سوره الفلق _ سوره الناس ) _ تفسیر سوره الاعلی _ تفسیر آیة النور و ...

ر: قنواتی ص ،267 و 261_ مهدوی ، ص 66و 64 .

58 - تقاسیم الحکمة اقسام الحکمة

59 - الجمانة الالهیة فی التوحید ( القصیدة النونیة ) *

ر: قنواتی ، ص 238_ مهدوی ، ص 67 .

60- الجمل من الادله المحققة لبقاء النفس الناطقة .

با عنوان : بقاء النفس الناطقة _ سبعة المقائیس المنطقیة _ النفس الناطقة

ر: مهدوی ، ص 67 .

61 - جواب یتضمن الاعتذار الیه من الخطب .

ر : سیره _ قنواتی ، ص 310 .

62 - جواهر الاجرام السماویه الآثار العلویة . ط

63 - الجوهر و العرض *

ر: سیره _ قنواتی ، ص 130 .

64 - الحاصل و المحصول

در بیان کتاب «البر و الاثم» یاد نمودیم که شیخ این دو کتاب را برای ابوبکر برقی نوشته است ،با اینکه این کتاب یکی از کتابهای مسلم شیخ می باشد و در کتب معتبر و سیره شیخ از آن یاد می کنند قنواتی و مهدوی آن را ذکر نکرده اند . صرف موجود نبودن نسخه ای از این کتاب دلیل بر عدم معرفی آن نمی گردد چه آنکه در فهرستهای قنواتی و مهدوی برخی از کتابهای غیر موجود از قبیل کتاب «لسان العرب فی اللغه» هم معرفی شده است .

ر: سیره _ عیون ص ،440 و 457

65 - الحث علی اشتغال بالذکر ( رسالة ... ) * ط

ر: قنواتی ص ، 271 _ مهدوی ، ص 70 .

66- حدالجسم ( مقالة فی ... ) *

با عنوان « الطول و العرض» و ...

ر: سیره _ عیون ، ص 458 _ قنواتی ، ص 131 _ مهدوی ، ص 71 .

67 - الحدوث ( رسالة فی ... ) *

ر: قنواتی ، ص 132_ مهدوی ، ص 70 .

68 - الحدود ( کتاب ... ) * ط

با عنوان : الحدود و الرسوم .

ر: سیره _ عیون ، ص440 و 457 _ قنواتی ، ص 21 _ مهدوی ، ص 72 .

69- الحدیث

ر: قنواتی ، ص 271- مهدوی ، ص 73 .

70- الجزن و اسبابه (رسالة او کلام ... ) * ط

با عنوانهای دیگر : تبیین ماهیة الحزن _ ماهیة الحزن .

ر: سیره - عیون ، ص 459- قنواتی ، ص 272 - مهدوی ، ص 73 .

71 - حفظ الصحة ( رسالة فی ... ) *

ر: قنواتی ، ص 182- مهدوی ، ص 74 .

72 - الحکمة العرشیة * ط

با عنوانهای : العرشیة _حقائق علم التوحید _ معرفة الله و صفاته و افعاله .

ر: سیره _ عیون ص ، 458_ قنواتی ، ص 239 و242 و241 _ مهدوی ، ص 75 .

73- الحکمة و العروضیة *

با عنوان : المجموع ، شیخ این کتاب را در 21 سالگی یعنی حدود سال 391 هـ . ق برای ابوالحسن احمد بن عبدالله عروضی نوشته است .

ر: سیره _ عیون ، ص 440_ قنواتی ، ص 24 و 104 _ مهدوی ، ص 76 .

74 - الحکمة المشرقیه *

با عنوان : الفلسفة المشرقیة _ بعض الحکمة المشرقیة .

ر: سیره _ عیون ، ص440و458 _ قنواتی ، ص 26 و111 _ مهدوی ، ص 80 .

75 - الحکومة فی حجج المثبتین للماضی مبدأ زمانیا *

با عنوانهای : النهایة و اللانهایة_التناهی و اللا تناهی . در شمار آثار ابن سینا رساله ای با نام

« اللانهایه » ذکر شده که محتمل است همین رساله باشد .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 _ قنواتی ، ص 139 _ مهدوی ، ص 93 .

76 - الحواشی علی قانون

در فهرست آثار ابن سینا کتابی با عنوان «حواشی موضوعات العلوم » ذکر کرده اند که ممکن است همین کتاب باشد .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 _ قنواتی ، ص 139 .

77 - حی بن یقظان * ط

ابن سینا این تمثیل عرفانی را هنگامیکه در قلعه «فردجان» محبوس بود . یعنی حدود سال 414 ق نوشت . ابن طفیل هم حی بن یقظان دارد و طرز نگارش هر یک با دیگری متفاوت است . در «الکتاب الذهبی» مقاله ای تحت عنوان «حی بن یقظان لابن سینا و ابن طفیل و سهروردی» به قلم دکتر احمد امین چاپ شده و وجوه اشتراک وامتیاز این سه گونه نگارش یک تمثیل عرفانی را بیان داشته است .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 و 457 _ قنواتی ، ص 274 _ الکتاب الذهبی ، ص 71 _ مهدوی ، ص 94 .

78- خصب البدن ( مقالة فی ... ) *

ر: قنواتی، ص 183 _ مهدوی ، ص 97 .

79- خطأ من قال ان المکیة جوهر ( رسالة ... ) *

با عنوان دیگر : المکیة لیست بجوهر .

ر: سیره _ قنواتی ، ص 136 _ مهدوی ، ص 97 .

80 - الخطبة

گویا همان خطب الکلام باشد . در فهرست آثار شیخ خطب و تمجیدات و اسجاع هم ذکر کرده اند .

ر: سیره _ عیون ،440 _ قنواتی ، ص 277 _ مهدوی ، ص 98 .

81- الخطبة التوحیدیة * ط

با عنوانهای : التسبیحیة _ التمجیدیة _ الخطبة الغرا خطبة فی الالهیات _ الخطبة الالهیة _ الکلمة الالهیة _ الخطب التوحیدیة .

ر: سیره _ عیون ، ص 457 _ قنواتی ، ص 236 _ مهدوی ، ص 99 .

82 - خطبة فی الخمر * ط

با عنوان دیگر: خطبة من مقالات الشیخ الرئیس .

ر : قنواتی ، ص 185 _ مهدوی ،ص 100 .

83- خواص خط الاستواء ( مقالة فی ... )

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

84- دانشنامه علایی * ط

با عنوانهای دیگر : دانشمایه علایی _ حکمت علایی _ کتاب علایی _ دانشنامه .

ر: سیره _ عیون ،ص 457 - قنواتی ،ص 25و28 _ مهدوی ،ص 113و101 .

85 - دستور طبی *

ر : قنواتی ،ص 184 _ مهدوی ،ص 113 .

86 - الدعا * ط

ر : قنواتی ،ص 278 _ مهدوی ،ص 114 .

87- دفع المضارالکلیة عن الابدان الانسانیة بتدارک انواع خطأ التدبیر .

با عنوانهای دیگر : تدارک الخطأ الواقع فی التدبیر الطبی _ رفع المضار الکلیة _ التدارک لأنواع خطأ التدبیر ( سبع مقالات صنفه لابی الحسن احمد بن محمد السهلی )

ر: سیره _ عیون ،ص 458 - قنواتی ،ص 185 _ مهدوی ،ص 114 .

88 - الرد علی مقالة الشیخ ابی الفرج بن ابی سعید الیمامی .

با عنوان دیگر : رسالة کتبها الشیخ الرئیس ابوعلی بن سینا الی شیخ ابی الفرج بن ابی سعید الیمامی فی مسئلة طبیبة دارت بینهما _ الرد علی الرسالة المتقدمة _ فی نقض رسالة ابن طبیب _ القوی الطبیعیة .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 - قنواتی ،ص 213و216 _ مهدوی ،ص 116و117 .

89 - رسائل له اخوانیة و سلطانیة

ر: عیون ،ص 440 .

90- رسالة الی علماء بغداد یسألهم الانصاف بینه و بین رجل همدانی یدعی الحکمة .

در سیره دو رساله با این عنوان آمده است .

ر: مهدوی ،ص 117 .

91 - رسالة فی ان ابعاد الجسم غیرذاتیة .

ر: سیره - عیون ،ص 440 .

92 - رسالة فی ان علم زید غیر علم عمرو .

ر: سیره _ عیون ،ص 440 و 457

93 - رسالة فی انه لایجوز ان یکون شیء واحد جوهریاً و عرضیاً .

ر: سیره _ عیون ،ص 440 .

94 - الرقع الی اشخاص *

نام های دیگر آن : الی بعض احبائه _ الی ابی‌جعفر القاشانی _ الی ابی‌طاهربن حسول _ الی‌علاءالدوله ابن کاکویه _ الی الشیخ ابی الفضل ابن محمود _ الی الشیخ ابی القاسم ابن ابی الفضل .

ر: قنواتی ،ص 318و313 _ مهدوی ،ص 121و 119 .

95- الزوایة (رسالة فی ... ) *

با عنوانهای دیگر : مختصر فی ان الزوایة من المحیط و المماس لامحیط و لا کمیة لها _ رسالة الی ابن سهل المسیحی فی الزاویة .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 - قنواتی ، ص 226 _ مهدوی ، ص 122 .

96- الزهد *ط

یکی از چند پرسش و پاسخ میان بوسعید و ابن سینا است .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 - قنواتی ،ص 280 .

97- سبع مقالات

در فهرست آثار شیخ آمده است که این مقالات هفتگانه را جهت احمد بن محمد سهلی نوشته است .

ر: عیون ،ص 458 .

98 - السکنجبین (رسالة ... ) *ط

با عنوان دیگر : منافع الشراب المسمی سکنجبین .

ر: سیره _ عیون ،ص 458 _ قنواتی ،ص 188 _ مهدوی ، ص 123 .

99- السیاسة *ط

در « الکتاب الذهبی» مقاله ای تحت عنوان «التربیة عند ابن سینا و رسالة السیاسة» به قلم استاد کمال ابراهیم آمده است.

ر: قنواتی ،ص 307_ الکتاب الذهبی ، ص 335 - مهدوی ص 123 .

100 - سیاسة البدن و فضائل الشراب و منافعه و مضاره . *

با عنوان دیگر : الخمریة .

ر: قنواتی ،ص 188 _ مهدوی ص 124 .

101 - الشبکة و الطیر.

ر: سیره _ عیون، ص 440 .

102 - شرح کتاب النفس لارسطو *ط

ر: سیره _ عیون، ص 458 _قنواتی ، ص 149 .

103- الشفاء *ط

ر: سیره - عیون، ص 440 -قنواتی ، ص 29 _ مهدوی ، ص 174و125 .

104 - الصلوة (رسالة فی ... ) *ط

با نام های: اسرار الصلوة _ ماهیة الصلوة.

ر: قنواتی ،ص 481 _ مهدوی ، ص 175 .

105 - الصنعة الی امام ابی عبدالله البرقی (رسالة فی ... ) *

با عنوانهای : الاکسیر الاحمر _ حقیقة الاکسیر الاحمر _ الصنعة العالیة .

ر: قنواتی ،ص 224 _ مهدوی ص 176.

106 - الطیب (رسالة فی ..) *

ر: قنواتی ،ص 189 _مهدوی ص 177 .

107 - الطیر ( رسالة فی ... ) *ط

ر: سیره _ عیون ، ص 457-قنواتی ،ص 284 _مهدوی ص 177 .

108 - العروس ( رسالة فی ..) ط

با عنوانهای :‌اثبات وجود الحق _ اثبات العقول _ سلسلة الفلاسفة _ الحیرة العرش .

ر: قنواتی ، ص 242_ مهدوی ص 179 .

109 - العشق ( رسالة فی ... ) *ط

با عنوان اثبات سریان العشق فی الموجودات ، آن را برای ابوعبدالله معصومی نوشته است.

ر: سیره _ عیون ، ص 458 _ قنواتی ،ص 287 _ مهدوی ص 180 .

110- عکوس ذوات الجهة.

ر: سیره _ عیون، ص 457 .

111 - علة قیام الارض فی حیزها ( رسالة فی ... ) *ط

با عنوانهای: تناهی الاجسام - قیام الارض فی وسط السماء . این رساله برای شیخ ابوالحسن احمد بن محمد السهلی نوشته شده و این همان کسی است که ابن سینا رساله های : فی امر مستور الصنعة _ التدارک لانواع خطأ التدبیر _ الارجوزة المنطقیة را برای او نوشته است.

ر: سیره _ عیون ، ص 458 _ قنواتی ،ص 230 _ مهدوی ص 181.

112 - عهد له عاهد الله به لنفسه. *ط

با عنوانهای: معاهدة _ عهد فی تزکیة النفس .

ر: سیره _ عیون ، ص 440،458 - قنواتی ،ص 289_ مهدوی ص 182.

113 - عیون الحکمة *ط

ر: سیره _ عیون ، ص 440و458 - قنواتی ، ص 79 - مهدوی ص 182.

114 - عیون المسائل *ط

ر: سیره _ قنواتی ، ص 81.

115 - غرض قاطیغوریاس ( مقالة فی ... ) .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 و 458 .

116 - الفرق بین الحرارة الغریزیة و الغریبة ( رسالة فی ..) *

ر: قنواتی ،ص 135_ مهدوی ص 186.

117 - الفصد ( رسالة فی ... ) *ط

با عنوان: فی العروق المفصودة .

ر: قنواتی ،ص 190_ مهدوی ص 186.

118 - فصول الهیة فی اثبات الاول.

ر: سیره _ عیون ، ص 458 _ قنواتی، ص 458 .

119 - فصول طبیة مستفادة من مجلس النظر. *

با عنوانهای :‌فصول الطبیات _ فی فن الطب _ فی الروح.

ر: قنواتی ،ص 191،190 _ مهدوی ص 187 .

120 - فصول فی النفس و فی الطبیعیات.

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

121 - الفیض الالهی . *ط

با عنوانهای : ‌الافعال و الانفعالات _ الفعل و الانفعال.

ر: قنواتی ،ص 247 _ مهدوی ص 187.

122 - القانون فی الطب. * ط

کتاب قانون نیازی به بحث ندارد. پیرامون این کتاب شرحها و مقاله ها و حاشیه ها به آن اندازه است که فهرست یا فهرست‌ها لازم دارد، در «الکتاب الذهبی», مقاله ایی با عنوان «ابن سینا فی قانونه» به قلم دکتر عزت مریدن ذکر شده که در آن تحلیلی اجمالی از ابواب و فصول آن نموده است.

ر: سیره _ عیون ، ص 440- قنواتی ، ص 212، 192- الکتاب الذهبی ، ص 176- مهدوی ، ص 195،189.

123- القصائد فی العظمة .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 .

124 - القصیدة الغینیة . * ط

با عناوین: النفسیة _ الورقائیة _ القصیدة الغراء .

ر: قنواتی ،ص 152_ مهدوی ص 195،197 .

125- القصیدة النونیة الجمانة الالهیة . *

126- قصیدة المزدوجة فی المنطق ازجوزة فی المنطق . * ط

127 - القضاء و القدر . *ط

این رساله حدود سال 414 ق یا 424 نوشته شده است .

ر: سیره _ عیون ، ص 440- قنواتی ، ص 249 _ مهدوی ، ص 197 .

128 - قوانین و معالجات طبیة .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

129 - القولنج * ط

شیخ این رساله را هنگامیکه در قلعه « فردجان» محبوس بوده نوشته و آن باید حدود سال 414 ق باشد .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 _ قنواتی ، ص 214 _ مهدوی ، ص 198 .

130- القوی الانسانیة و ادراکاتها * ط .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 _ قنواتی ، ص 156 .

131- القوی الطبیعیة _ الرد علی مقالة الشیخ ابی الفرج الیمامی .

132 - قیام الارض فی وسط السماء علة قیام الارض ... * ط

133- کلام فی تبیین ماهیة الحزن الحزن ... . * ط

134 - کلام فی الجوهر و العرض .

ر : عیون ، ص 458 .

135 - کلام فی المواعظ .

با عنوانهای : المواعظ _ النصیحة لبعض الاخوان .

ر: مهدوی ، ص 200 .

136 - کلمات الشیخ الرئیس .

با عنوان : اقوال الشیخ ... _ فوائد حکمیة .

ر: قنواتی ، ص 292 _ مهدوی ، ص 200 .

137 - کیفیة الرصد و تطابقة مع العلم الطبیعی ( مقالة فی ... )

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

138 - الکیمیا اصیر مستور الصنعة .

139- لسان العرب

بطوریکه اکثر منابع شرح حال شیخ نقل نموده اند میان شیخ و ابومنصور جبان در مجلس علاءالدوله پیرامون مسائل لفظی و لغوی کار به مشاجره کشیده شد ،‌سپس شیخ به تألیف این کتاب اقدام نمود .

ر: سیره _ عیون ، ص 440 و 457- مهدوی ، ص 201 .

140- اللواحق *

ر: سیره _ قنواتی ، ص 137 .

141- المباحثات * ط

اکثر مسائل این کتاب را برای بهمنیار نوشته است .

ر: سیره _ عیون ،440و 458 _ قنواتی ، ص 82 _ مهدوی ، ص 202 .

142- المبدأ و المعاد *ط

شیخ این کتاب را برای ابومحمد شیرازی نوشته و او همان است که ابن سینا کتابهای : الارصاد الکلیة و الاوسط فی المنطق را نیز برایش نوشته است نام او را برخی ابواحمد محمد بن ابراهیم الفارسی ذکر کرده اند .

ر: سیره _ عیون ،440و 457 _ قنواتی ، ص 254و 253 _ مهدوی ، ص 212 .

143- المجالس السبع بین الشیخ و العامری . *

در فهرست آثار شیخ پاسخ 14 پرسش عامری یاد شده که آنرا به عنوان « اجوبة » ذکر نمودیم .

ر: قنواتی ، ص 85 _ مهدوی ، ص 217 .

144- المجموع الحکمة العروضیة * ط

145- مختصر الاوسط فی المنطق الاوسط الجرجانی *

146- مختصر فی ان الزاویة فی المحیط و المماس لاکمیتة لها .

ر: سیره

147- مختصر کتاب اقلیدس *

برخی آنرا جزء شفا و برخی جزء نجات دانسته اند .

ر: سیره _عیون ، ص 440 و 458 - قنواتی ، ص 231 .

148 - المدخل الی صناعة الموسیقی * ط

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

149- مسائل جرت بینه و بین فضلاء العصر فی فنون العلوم

ر: سیره

150- مسائل عدة طبیة . *

محتمل است این مسائل همان رساله ای باشد که به شیخ ابوالفرج یمامی نوشته است .

ر: سیره _ قنواتی ، ص 216 .

151- المسالک و بقاع الارض ( مقالة فی ... )

ر: سیره

152 - المعاد الاصغر *

عنوانهای دیگرش : المعاد _ النفس علی الطریق الدلیل و البرهان _ النفس الناطقة احوال النفس _ نفس الفلکی. این رساله در ری و آن هنگام که شیخ در خدمت مجدالدوله و مادرش بوده نوشته شده است.

ر: سیره - قنواتی ، ص 163 _ مهدوی ، ص 244 .

153- معتصم الشعراء فی العروض .

ر: سیره _ عیون ، ص 458 .

154- مفاتیح الخزائن فی المنطق .

ر: عیون ، عیون ص 458 _ مهدوی ، ص 219 .

155 - مقادیر الشربات من الادویة المفردة و مضارها .

ر: قنواتی ، ص 217 _ مهدوی ، ص 220 .

156- مقالة فی ان علم زید غیر علم عمرو رسالة فی ان علم زید ...

157 - مقالة فی تعرض رسالة الطیب فی القوی الطبیعیة الرد علی مقالة الشیخ ابی الفرج .

158 - مقالة فی انه لایجوز ان یکون شیء واحد جوهراً و عرضاً .

ر: سیره

159- مقالة فی تعقب المواضع الجدلیه .

ر: سیره _ عیون ، ص 440_ قنواتی ، ص 102 .

160- الملائکة ( رسالة فی ... ) * ط

ر: قنواتی ، ص 258 - مهدوی ، ص 220

161- الملح فی النحو .

ر: سیره _ عیون ،‌ص 458 .

162- مناظرات جرت له فی النفس مع ابی علی النیسابوری .

ر: سیره _ عیون ،‌ص 458 .

163- منطق المشرقیین *ط

164- المنطق الموجز .

ر: مهدوی ، ص 221 .

165- الموجز الصغیر فی المنطق *

محتمل است همان الاوسط باشد .

ر: سیره - عیون ، ص 440- قنواتی ، ص 44- مهدوی ، ص 222 .

166- الموجز الکبیر فی المنطق . *

ر: سیره _ عیون ، ص 457 _ قنواتی ، ص 115 .

167- الموجزة فی اصول المنطق .

عنوانهای دیگر آن : جوامع علم المنطق _ علم البرهان _ فی اصول علم البرهان .

ر: قنواتی ، ص 113- مهدوی ، ص 222 .

168- النبض ( مقالة فی ... ) *ط

عنوانهای دیگر آن : نبضیة _ دانش رگ _ مختصر فی النبض .

این رساله را به فارسی برای علاءالدوله نوشته است .

ر: سیره _ عیون ، ص 440و457 - قنواتی ، ص 218- مهدوی ، ص 226 .

169- النجاة * ط

آن را در راه شاپور خواست و در معیشت علاء‌الدوله نوشت .

ر: سیره _ عیون ، ص 440و457 - قنواتی ، ص 87- مهدوی ، ص 226 .

170- نصایح الحکماء للاسکندر .

ر: قنواتی ،‌ص 308 _ مهدوی ، ص 241 .

171- النفس علی سنة الاختصار .

عنوانهای دیگر آن : مبحث عن القوی النفسانیة_ هدیة _ الفصول _ النفس ( مقالة فی ... ) _ کتاب النفس .

ر: سیره _ قنواتی ، ص 160 _ مهدوی ، ص 241 .

172 - النفس ( رسالة فی ... ) * ط

ر: مهدوی ، ص 249 .

173- النفس * ط

عنوان دیگر آن : فصل من کلام الشیخ الرئیس فی النفس .

ر: مهدوی ، ص 248 .

174- النفس الناطقة ( رسالة فی کلام علی ... ) * ط

محتمل است یکی از همان رساله های نفس است که مذکور گردید .

ر:‍قنواتی ، ص 151و 163 _ مهدوی ، ص 248 .

175- النفس علی طریق الدلیل و البرهان المعاد الاصفر .

176- نقض رساله ابن طبیب الرد علی مقالة الشیخ ابن الفرج .

177 - النکت فی المنطق .

عنوانهای آن : الفصول الموجزة _ معرفة الاشیاء .

ر: قنواتی ،‌ص 116 _ مهدوی ، ص 250 .

178- النیرالنجات *ط

قنواتی می گوید محتمل است کتاب «کنوزالمغرمین» ترجمه فارسی همین النیرالنجات باشد.

ر: قنواتی ،‌ص 137و141 _ مهدوی ، ص 251 .

179- النهایة و اللانهایة الحکومة فی حجج المثتبین...

180- النیروزیة فی معانی الحروف الهجائیة * ط

عنوانهای آن : فواتح السور- اسرار الحروف .

ر: قنواتی ،‌ص 119_ مهدوی ، ص 251.

181 - الورد الاعظم *

ر: قنواتی ،‌ص 297 _ مهدوی ، ص 252 .

182 - الوسعة ( رسالة فی..)

عنوانهای آن : القضاء _ کتاب بعض المتکلمین .

ر: قنواتی ،‌ص 135 - مهدوی ، ص 252.

183 - هیئة الارض من السماء و کونها فی الوسط ( مقالة فی ..)

ر: سیره _ عیون، ص 458.

184- الهدایة فی الحکمة *

این رساله را در قلعه فردجان برای برادرش نوشته که بنا به تصریح ابن ابی اصیبعة نامش علی بوده است و به همین مناسبت برخی گویند ابن سینا غیر از محمود برادر دیگری به نام علی داشته است.

ر: سیره _ عیون، ص 440و457 _ قنواتی ، ص 99 _مهدوی ، ص 253.

185 - الهندباء *ط

عنوانهای آن: هندباء غیر مغسولة - علة الامر باستعمال هندباء غیر مغسولة. کاسنی در خواص کاسنی .

ر: سیره _ عیون ، ص 440، 458 _ قنواتی ، ص 218 _ مهدوی ، ص 254 .




فهرست منابع و مآخذ:

1- ابن ابی اصیبعة ، احمد بن ابی القاسم الخزرجیء

عیون الانباء فی طبقات الاطباء تصحیح دکتر نزار رضا بیروت ، 1965 م

2- ابن اثیر ، ابوالحسن ، علی بن محمد .

تاریخ الکامل ، مصر، 1301 ق.

3- ابن الفقیه ، احمد بن محمد .

کتاب البلدان ، لیدن ، 1302 ق.

4- ابن خلکان ، شمس الدین احمد بن محمد.

وفیات الاعیان ، مصر،مکتبه النهضه ، 1367 ق.

5- ابن سینا، حسین بن عبدالله.

الف- التنبیهات و الاشارات، تصحیح محمود شهابی، تهران، دانشگاه تهران، 1339 ش

ب- الشفاء (الالهیات) تهران ، 1303 ق.

ج- القانون ، تهران ، 1296 ق.

د- منطق المشرقیین و القصیدة المزدوجة، القاهرة، المکتبة السلفیة، 1328 ق .

6- ابن ندیم، محمدبن اسحاق .

الفهرست، تصحیح رضا تجدد، تهران، 1350 ش .

7- ابوسعید ابوالخیر .

حالات و سخنان شیخ ابوسعید ( تألیف قرن ششم) تهران ،1331ش.

8- بهمنیار بن مرزبان.

التحصیل، تصحیح شهید مرتضی مطهری، تهران، دانشگاه تهران،1349 ش.

9- پورحسینی، سید ابوالقاسم .

ترجمه الاشارات و التنبیهات _ نمط نهم، تهران خانقاه نعمت اللهی، 1347 ش.

10- صفا، ذبیح اله

جشن نامه ابن سینا، تهران، انجمن آثار ملی ، 1331 ش.

11- غنی ،قاسم

ابن سینا ، تهران،1315ش.

12- سربازی ،مظفر

زندگی ابوعلی سینا، تهران،1378 ش.

13- دلاوری، نوراله

خورشید بی غروب ، تهران، 1338ش.

14- نامه دانشوران ( گروه مولفان) قم، دارالفکر،1338 ش.

15- نفیسی، سعید.

الف _ پورسینا، تهران، 1333ش.

ب _ ترجمه سیره ابن سینا، تهران ، انجمن دوستداران کتاب ، 1331 ش.

16- موسوی بجنوردی، کاظم .

دائرة المعارف بزرگ اسلامی ( جلد چهارم) ، تهران،1370 ش.

17- مهدوی ، یحیی .

فهرست نسخه های مصنفات ابن سینا، تهران ، دانشگاه تهران ، 1333 ش.

18- دیباجی ، سید ابراهیم.

ابن سینا ، تهران ، 1364 ش.

19- گوهرین ، سید صادق.

حجة الحق ابوعلی سینا، تهران ، علمی ، 1347 ش.

 


 ابزار 
نقشه سایت نقشه سایت
نسخه چاپی
ارسال به دوستان ارسال به دوستان
انتقادات و پیشنهادات انتقادات و پیشنهادات
افزودن به آدرس‌های برگزیده افزودن به آدرس‌های برگزیده

طراحی سایت و پورتال، هاست و سرور اختصاصی - رادکام